1 maja 2026 r., w Święto Pracy, podczas trzeciej akcji sprzątania Fortu Jakuba, odbyło się oficjalne wręczenie kluczy do obiektu Fundacji Kosmos.

Podstawą przekazania jest umowa użyczenia zawarta 30 kwietnia 2026 r. pomiędzy Gminą Miasta Toruń a Fundacją Kosmos. Umowa obowiązuje na czas określony - od 1 maja 2026 r. do 30 kwietnia 2028 r., z możliwością jej przedłużenia.

Przedmiotem użyczenia jest nieruchomość gminna wraz z otoczeniem, obejmująca pozostałość układu fortyfikacyjnego miasta – reditę, znaną jako Fort Jakuba. Powierzchnia użytkowa obiektu wynosi 3 003 m², a powierzchnia terenu 8 500 m². 

- Dla mnie to bardzo ważne wydarzenie. Trzymam kciuki za nasz wspólny projekt - powiedział Paweł Gulewski, prezydent Torunia. - Wiemy, że obiekt jest w złym stanie i wymaga dużych nakładów rewitalizacyjnych. W ubiegłym roku podjąłem decyzję, że nie sprzedamy fortu i pozostanie w naszych zasobach, jako dobro wszystkich mieszkańców. Zastanawialiśmy się przez wiele miesięcy, w jaki sposób możemy zaopiekować się nim skutecznie. Pojawiła się Fundacja Kosmos. Anna Lamers z Fundacji, a także znawczyni fortyfikacji przedstawiła plan rewitalizacji, w tym rewitalizacji społecznej i postanowiliśmy podpisać dwuletnią umowę użyczenia - dodał.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Fort Jakuba pozostanie w zasobach gminnych

Fundacja Kosmos będzie realizowała w Forcie Jakuba działania związane z organizowaniem, wspieraniem i animowaniem inicjatyw kulturalnych i artystycznych. Zgodnie z zapisami umowy, możliwe jest także nieodpłatne udostępnianie obiektu instytucjom kultury i organizacjom społecznym, o ile nie utrudnia to realizacji celów Fundacji. 

- Bardzo się cieszę, powiem szczerze, że uważam, że naprawdę nasze miasto bardzo na tym zyskało. Ja ciągle słyszę, że sprzedawać i tak dalej, ale kurcze, to jest nasz obiekt. To jest nasz obiekt. Mamy jeden z najciekawszych fortów redditowych w Polsce. Myślę, że naprawdę możemy spokojnie powiedzieć na świecie. Zachowany, wytrzymał. Był koszarami i było tu Wojsko Polskie i ludzie tutaj mieszkali. To jest taki kawał historii Torunia. Jeszcze w takim miejscu, gdzie tak naprawdę wszystko się może zdarzyć. Roboczo, twórnia społeczna. Robimy, tworzymy, odzyskujemy, jest nasz. Cieszę się - nie kryła emocji Anna Lamers z Fundacji.

Fundacja będzie odpowiedzialna m.in.  za utrzymanie porządku, zapewnienie odpowiednich warunków technicznych, przeciwpożarowych i sanitarnych, pokrywanie kosztów eksploatacyjnych oraz zapewnienie bezpieczeństwa osobom korzystającym z obiektu.

Z kolei Gmina Miasta Toruń pozostaje odpowiedzialna m.in. za ubezpieczenie obiektu oraz dalsze starania o pozyskanie środków zewnętrznych na jego remont i zabezpieczenie.

Przekazanie Fortu Jakuba w użyczenie stanowi kolejny krok w kierunku jego stopniowego zagospodarowania oraz ożywienia społeczno-kulturalnego tego wyjątkowego miejsca.

Fort Jakuba: wyjątkowa wartość historyczna i kulturowa

Fort Jakuba (Jacobsfort) znajduje się przy ul. gen. Sowińskiego 9 w Toruniu. Został zbudowany w latach 1828-1833, jako jeden z pierwszych elementów obrony Twierdzy Toruń.  Jego nazwa pochodzi od miejsca, na którym powstał - wzgórza św. Jakuba. Miał bronić miasta od strony wschodniej, zanim jeszcze powstał zewnętrzny pierścień toruńskiej twierdzy. 

Jest jednym z najciekawszych i najlepiej zachowanych obiektów XIX-wiecznej twierdzy toruńskiej. Stanowi on najstarszy z zachowanych fortów i jedyne dzieło reprezentujące typ fortu reditowego. Jest to jednocześnie najlepiej zachowane dzieło reditowe tego typu w Polsce. Unikatowy charakter obiektu podkreśla jego monumentalna forma klasycystyczna, bogatszy detal oraz bardziej finezyjna, spektakularna architektura, która kontrastuje z późniejszymi, standardowymi fortyfikacjami. W jego projektowaniu brali udział wybitni architekci i inżynierowie, jak von Brese, Prittwitz czy Schinkel, czyniąc fort żywym dokumentem europejskiej myśli fortyfikacyjnej.

Powierzchnia całkowita tej nieruchomości to prawie 10 tysięcy metrów kwadratowych. Powierzchnia terenu zajętego przez budynek: 2 490 m kw., powierzchnia pomieszczeń mieszkalnych i pomocniczych, np. piwnice: 3 003 m kw., a same korytarze mają powierzchnię 1 355 m kw. 

Fort Jakuba stracił militarne znaczenie po włączenia Torunia do Polski w 1920 roku. Po 1920 roku zniwelowano większość obwodów wałów wokół Fortu, zasypano fosy oraz rozebrano budowle na placu broni i inne elementy murowane. Umocnienia ziemne przekształcono w połowie lat 30. XX wieku, podczas budowy ul. Traugutta. Na początku lat 50. XX wieku teren Fortu opuściło wojsko. Reditę przeznaczono do celów mieszkaniowych. Do końca marca 2018 roku był wykorzystywany na te cele. 

Mimo historycznych przekształceń i adaptacji na cele mieszkalne w XX wieku, centralna redita pozostaje niemal nienaruszona, a zachowany układ korytarzy, wnęk artyleryjskich i fasada pozwalają odczytać dawny charakter obiektu. Właśnie w tym zachowaniu oryginalnej, "labiryntowej" struktury i elewacji tkwi jego największa wartość, która zasługuje na ochronę.

Fot. UMT 2026, autor: Maciej Wasilewski, licencja: CC BY NC 4.0